Złudzenie bogactwa to najczęstsza przyczyna, dla której nawet dobrze zarabiający ludzie z czasem tracą kapitał. Kiedy w gospodarce pojawia się podwyższona inflacja, większość z nas odruchowo patrzy w złe miejsce – na cyferki zasilające konto bankowe, a nie na to, co faktycznie można za nie kupić na rynku. Ekonomia nazywa to zjawisko iluzją pieniądza. Cieszymy się z wyższego nominału, ślepnąc całkowicie na topniejącą siłę nabywczą.

Pieniądz nie jest stałą jednostką miary, jak metr czy kilogram. To elastyczna miarka, która w środowisku inflacyjnym po prostu się kurczy.

Podstawowa matematyka inwestycyjna nie wybacza tutaj błędów. Irving Fisher opisał ten mechanizm niemal wiek temu, ale dziś, w realiach współczesnych rynków finansowych, jest on równie bezwzględny. Zamiast zachwycać się ofertą depozytową, musimy kalkulować realną stopę zwrotu. Jeśli bank proponuje 2,5% zysku rocznie na lokacie, a inflacja pożera w tym samym czasie 3,0%, to de facto podpisujemy zgodę na stratę kapitału rzędu 0,5%. Nasz portfel maleje, choć ekran smartfona uspokajająco pokazuje rosnące saldo.

Zastanawiasz się pewnie, dlaczego jako racjonalni dorośli ludzie dajemy się tak łatwo nabrać. Odpowiedź leży w naszej biologii. Ewolucja nie wyposażyła nas w kalkulatory makroekonomiczne, więc w sytuacjach stresowych nasz mózg po prostu idzie na skróty.

W finansach behawioralnych doskonale ilustruje to zjawisko ramowania (framing effect). Pracownik, któremu obetnie się pensję o 2% przy zerowej inflacji, poczuje się oszukany i zacznie szukać nowej pracy. Ten sam człowiek przyjmie z wyraźną ulgą 2-procentową podwyżkę przy inflacji na poziomie 4%. Matematycznie w obu przypadkach traci dokładnie tyle samo majątku, ale słowo "podwyżka" działa jak psychologiczne znieczulenie.

Do tego dochodzi zgubne zjawisko kotwiczenia cen. Nasz umysł mocno przywiązuje się do kwot, które widzieliśmy wczoraj czy rok temu. Buntujemy się przeciwko nowym cennikom, nawet w tych nielicznych scenariuszach, gdy nasze własne zarobki wzrosły proporcjonalnie i obiektywnie wciąż stać nas na ten sam koszyk dóbr. Czujemy się nagle ubożsi przez sam fakt, że liczby na metkach są wyższe.

Najdroższym błędem pozostaje jednak księgowanie umysłowe – koncepcja, za opisanie której Richard Thaler odebrał nagrodę Nobla. Zamiast traktować swój majątek jako jedną, płynną całość, dzielimy pieniądze na wirtualne szufladki. Skutki potrafią być druzgocące. Ludzie są w stanie latami utrzymywać 10 000 zł długu na karcie kredytowej z oprocentowaniem 15%, trzymając jednocześnie 15 000 zł na koncie oszczędnościowym, które płaci ułamek procenta – powiedzmy 0,1%. Bronimy tych "żelaznych rezerw na czarną godzinę", pozwalając, by odsetki i inflacja systematycznie drenażowały nasz majątek.

Ten powszechny błąd poznawczy to zresztą świetne paliwo dla całego systemu makroekonomicznego. Gdy banki centralne decydują się na dodruk pieniądza, w pierwszym odruchu gospodarka dostaje skrzydeł. Wyższe nominały na paskach wypłat dają pracownikom poczucie awansu finansowego, więc chętniej konsumują. Dopiero po czasie rynek weryfikuje tę ułudę – ceny w sklepach doganiają wykreowany pieniądz, a my budzimy się w środku niebezpiecznej spirali płacowo-cenowej.

Ochrona kapitału w takich warunkach wymaga całkowitego odrzucenia sentymentu do nominałów. Każda decyzja finansowa musi przechodzić przez filtr aktualnej inflacji. Bezpieczna lokata z oprocentowaniem poniżej wskaźnika wzrostu cen to nie jest ochrona kapitału – to powolna, ale gwarantowana strata. Należy również bez sentymentów zlikwidować toksyczne długi własnymi oszczędnościami, zamiast trzymać gotówkę na nisko oprocentowanych kontach. Co więcej, negocjując wynagrodzenie, warto traktować oficjalną inflację jako absolutne minimum i punkt wyjścia do rozmów, a nie ostateczny cel. Podwyżka poniżej inflacji to po prostu ukryta obniżka pensji.

Miarą wartości pieniądza nie jest papierowy nominał, ale to, co realnie możemy za niego nabyć. Im szybciej wdrożymy ten sposób myślenia do naszego codziennego inwestowania, tym bezpieczniejszy będzie nasz kapitał w czasach rynkowych zawirowań.